e-Ticaret Veritabanı Dizinleri:

Özet

Sürekli değişen ve önceden tahmin edilemez hale gelen pazarlarda uzun süreli devamlılıklarını sürdürmek isteyen işletmeler tehlike altındadır. Bu nedenle rekabet üstünlüğü elde ederek geleceklerini garanti altına almak isteyen işletmelerin başarısı, sürekli dinamik bir yapıda olabilmelerine bağlıdır. Küresel rekabet ortamında, işletmelerin çevresinde meydana gelen olayların sayısında gerek işletmenin kontrolü dışında gerçekleşmesinden, gerekse işletme yönetiminin uyguladığı stratejilerin başarısızlığından dolayı önemli artışlar görülmekte ve kriz olarak nitelenebilecek bu olaylar, işletme yaşamının önemli bir parçası haline gelmektedir.

Kriz dönemlerinin en önemli özelliklerinden birisi “çabuk karar verebilme ve hızlı hareket edebilmeyi gerektirmesi”dir. Dolayısıyla, işletmeler hangi tür kriz olursa olsun, kriz ortamından en az zararla çıkabilmek için işletme içi ve dışı etkileşimlerini hızlı ve zamanında yapabilmede bilişim teknolojilerini kullanmak durumundadır.

 Bu uygulamada, genel olarak; işletmelerin karşılaştıkları muhtemel kriz durumlarından başarıyla ya da en az kayıpla çıkabilmelerinde, işletmelerin faaliyet gösterdikleri alanlarda, yapılandırdıkları bilişim teknolojilerinin, işletmenin performansına etkileri incelenmektedir. Konya ilinde yer alan 47 işletme üzerinde anket uygulaması yapılarak, çalışmada elde edilen bulgular değerlendirilmiş ve ulaşılan sonuçlar öneriler halinde sunulmuştur.

1.1.Küresel Rekabet Ortamı ve Bilgi Çağı

İnsanlar, uygarlık tarihi boyunca yaşadıkları zaman dilimlerini, o çağın özelliği olan gelişmelerle birlikte adlandırmıştır. 19. Yüzyılın sonlarında değişime damgasını vuran “Sanayi Devrimi” deyimi, 20. Yüzyılın sonunda yerini “Enformasyon (Bilgi) Çağı” adı verilen yepyeni bir döneme bırakmıştır [1] . Sanayi devrimi ve sanayi toplumunun insanlığa getirdiği köklü değişim ve dönüşümlere benzer bir süreç de, günümüzde yaşanmaktadır [2] . Yirminci yüzyılın son çeyreğinden itibaren içinde bulunduğumuz yüzyıla verilen "Bilgi Çağı" tanımlaması küresel boyutta kabul edilmektedir. Bilgiyi elde etme, işleme, çoğaltma, paylaşma  başka bir ifadeyle bilgiyi girdiden çıktı haline dönüştürme sürecine kadar bilgi yönetimi ve bu sürecin verimliliği başarının anahtarı olarak ön plana çıkmaktadır. Gerçekten, dünyanın herhangi bir yerinden depolanmış bilgilere erişme ve hepsinden önemlisi büyük miktarda veriyi birleştirme ve çözümleme olanağı sayesinde, başkalarının sahip olmadığı ve katma değer içeren bilgileri üretmek artık mümkün hale gelmiştir [3] .

Günümüzde  küreselleşme olgusuyla birlikte dünyada rekabet her geçen gün artmakta, tüketicilerin kendi ihtiyaç ve beklentilerine uygun bir şekilde tasarlanarak üretilen ürünlerin talep edilmesi nedeniyle ürün yaşam süreleri giderek kısalarak ürün çeşidi hızla çoğalmaktadır. Bu gelişmeler sonucunda üreticiler, rekabet üstünlüğü sağlayabilmek için çok çeşitli ürünleri, hızlı bir şekilde, uygun maliyetle ve istenilen kalite düzeyinde üreterek piyasaya sürmek durumundadır [4] . Hem pazarın beklentilerine uygun üretim yapmak, hem de rasyonel bir çalışma düzeni kurarak maliyetleri kontrol altına almak, kıt kaynakları optimum düzeyde kullanmak işletmelerin verimlilik ve kalite kavramlarını bir arada düşünmelerini gerektirmektedir [5] .

1.2.Kriz Dönemlerinde İşletmeler

Hızlı iletişim, hızla değişen pazarlar ve kısa süreli iş tasarımlarının geçerli olduğu günümüz dünyasında [6] ,  piyasalarda yaşanan hızlı dönüşümler, şirketlerin yoğun bir rekabet ortamına girmesine ve çoğu kez de sürekli olarak krizle karşı karşıya kalmasına yol açmaktadır. Bunlara bir de doğal afetler, savaşlar ve kamu yönetimlerinden kaynaklanan sorunlar eklenince, işletmeler ve onların yöneticileri oldukça zorlanmaktadır [7] . Böyle bir ortamda bulunan işletmelerin amaçlarını gerçekleştirebilmesi, yaşamlarını sürdürebilmesi, artan rekabet karşısında pazar paylarını koruyabilmeleri, pazar paylarını artırabilmeleri ve hatta yeni pazarlara girebilmeleri büyük ölçüde çevreye uyum sağlayabilmelerine bağlıdır [8] . İşletmenin çevresi sürekli değişmekte, işletmeleri çok çeşitli tehlikelerle karşı karşıya bırakmaktadır. Bu tehlikelere zamanında ve yerinde çözümler bulamayan, karşılaştığı problemleri çözme becerisine sahip olamayan, çözümlediği sorunlarla gelecekte yeniden karşılaşmamak için geleceğe yönelik tedbirler alamayan işletmelerin hayatta kalma şansları azalmaktadır.

Sürekli değişen ve önceden tahmin edilemez hale gelen pazarlarda uzun süreli devamlılıklarını sürdürmek isteyen işletmeler tehlike altındadır [9] . Bu nedenle rekabet üstünlüğü elde ederek geleceklerini garanti altına almak isteyen işletmelerin başarısı, sürekli dinamik bir yapıda olabilmelerine bağlıdır. Küresel rekabet ortamında, işletmelerin çevresinde meydana gelen olayların sayısında gerek işletmenin kontrolü dışında gerçekleşmesinden, gerekse işletme yönetiminin uyguladığı stratejilerin başarısızlığından dolayı önemli artışlar görülmekte ve kriz olarak nitelenebilecek bu olaylar, işletme yaşamının önemli bir parçası haline gelmektedir [10] .

Genellikle yöneticiler alışılagelmiş sorunlara çözüm bulma konusunda yeteri kadar bilgi birikimine ve kendilerine destek verecek personele sahiptir [11] . Ancak günümüzde "şirketlerin karşılaştığı olağan durum"ların giderek azaldığı ve asıl olan yönetim biçiminin "olağanüstü durumlara (krizlere) karşı sürekli mücadele vermek olduğu görülmektedir [12] . Doğal olarak işletme yönetimi böyle bir durumda çeşitli sorunları çözüme ulaştırmak için yoğun çaba sarfetmek durumunda kalmasına karşın olumsuz sonuçlarla da karşılaşılabilmektedir. Bunun iki temel nedeni vardır. İlki, bir çok şirketin ve yöneticilerin kriz durumunda ortaya çıkabilecek sorunlar konusunda yeterince bilinçli olmamalarıdır. Vurdum duymazlık ya da aşırı güven yüzünden "nasıl olsa bize bir şey olmaz, her soruna karşı bir çözüm yolumuz mevcuttur" düşüncesi yaygın bir şekilde benimsenmekte ve bir çok "kriz-sinyalleri" gözardı edilmektedir [13] . Başarısızlığın ikinci temel sebebi, kriz öncesi ve kriz durumunda yönetimin neler yapması gerektiği hususunda yöneticilerin yeterince birikimlerinin olmamasıdır. Bazı durumlarda yöneticiler, her türlü riski azaltacak çareleri zamanında almaya yönelik donanıma sahip olma ve tedbir alma konusunda gerekli zamanı ayıramamaktadırlar [14] . Oysa kriz öncesi proaktif, kriz anında aktif ve kriz sonrasında reaktif bir yaklaşımla krizin işletme varlığını tehdit etme etkisini asgariye indirme ve hatta krizden başarıya geçme konusu her yöneticinin önemli görevlerinden biridir [15] . Bir kriz durumu, her şeyden önce işletmenin beklemediği ve öngöremediği değişikliklerle ilgilidir [16] . Bu durum işletmenin örgüt sistemini, değişikliğe hızlı ve doğru cevap vermeye ve dolayısıyla mevcut tecrübe, bilgi ve işleyişinin dışına çıkmaya zorlamaktadır. Fakat her şeye rağmen, krizin örgütlerde başarısız bir yönetimin sonucu ortaya çıktığı söylenebilir. Gerçekten krizler, tabii felaketler ve tamamıyla örgütün kontrolünün dışında bulunan olaylar hariç, beklenmedik bir anda ve önlenemez bir şekilde ortaya çıkmamaktadır.

1.3. Kriz Dönemlerinde İşletmelerde Bilişim Teknolojileri Kullanımı

Bilgi çağının oluşumuna önemli katkı sağlayan bilişim teknolojileri farklı şekillerde tanımlanabilir. Teknoloji bilginin toplanması, işlenmesi, saklanması ve gerektiğinde herhangi bir yere iletilmesini ya da herhangi bir yerden bu bilgiye erişilmesini sağlayan teknolojiler olarak tanımlanabilir [17] . Diğer bir tanım ise bilginin toplanması, saklanması, işlenmesi, erişilmesi ve dağıtılmasına hizmet eden araçlar, uygulama ve hizmetlerin bütünü ve sistem üzerindeki bilgilerin tümü olarak da açıklanabilir [18] . Bilişim sistemi; yöneticinin karar vermesi için gerekli bilgiyi değişik kaynaklardan toplayan, işleyen, saklayan ve veriyi raporlayan formal bir bilgi sistemidir [19] .

Sanayi toplumunun ortaya çıkmasında en önemli etkenin buhar makinası, elektrik, içten yanmalı motor gibi enerji teknolojilerinin bulunmasıdır. Bilişim teknolojilerinin ortaya çıkıp hızla gelişmesi de benzer bir etkiyi yeni toplumda oluşturmuştur. İletişim ve bilgisayar teknolojileri yüksek eğitimli insan kaynaklarına gereksinim doğurduğundan ve ulusal verimliliği arttırma ve rekabetçi üstünlük elde etme yolunda daha yüksek katma değer yaratan ürünlerin elde edilmesini sağladığından iktisadi gelişme açısından en fazla önem verilmesi gereken bilişim teknolojileri olarak görülmektedir. Michael E.Porter günümüzde bir işletmenin yönetilmesinde en temel faktör olarak bilişim teknolojisini saymaktadır. Bilgi toplumu kavramı da yeni teknolojilerin sebep olduğu iktisadi ve sosyal değişimler anlamına gelmektedir. Bilgi Çağında işletmeler faaliyetlerini sürdürebilmek ve piyasada kalabilmek için büyük ölçüde bilişim teknolojileri kullanmak durumundadır.

İşletmeler, hemen hemen her sektörde, herhangi bir düzeyde teknolojiyi örgütlerinde kullanmakta, piyasa koşullarının zorlaması ve imkanları ölçüsünde de yenilikleri takip etmek zorunda kalmaktadırlar. Rekabet avantajını geliştirme isteği, işletmelerin yeni ve yüksek teknolojilere yönelmelerinin önemli bir nedeni olarak gözükmektedir [20] . Özellikle 90’lı yıllarda çarpıcı boyutlara ulaşan teknolojik gelişmeler, işletmelerde teknoloji kullanımının zorunluluğu yerine işletmelerin piyasada tutunabilmeleri için kullandıkları rekabet araçlarından birisi ve hatta en önemlisi haline getirmiştir [21] . Krizin ortaya çıkmasında teknolojik değişikliklerin hızı, değişikliğe uyum süreci ve teknolojiye bağımlılığın oranı önemli ölçüde etkili olacaktır. Özellikle bilişim teknolojilerinin kullanımının işletmelerde etkin bir şekilde kullanılmasının, işletmelerin karşılaştıkları krizleri fırsata dönüştürebilmelerinde önemli rol oynayabilmektedirler [22] . Aksi taktirde işletmelerin kullandığı teknoloji ve yöntemlerde hızlı bir gelişme sözkonusu ise ve işletme bu gelişmeleri zamanında takip edemiyorsa, bu durum kriz ortamına girilmesini hızlandırabilmektedir [23] .

1.4. Uygulama Hakkında Genel Bilgiler

i) Uygulama Alanı

Konya 1. ve 2. Sanayi Bölgesindeki işletmelerin  büyük bir kısmının Küçük ve Orta Büyüklükte işletmeler olması ve 2001 yılının Şubat ayında yaşanan ekonomik krizden önemli ölçüde etkilenmesi nedeniyle, bu bölgede üretimde bulunan, tesadüfü yöntemle seçilmiş olan KOBİ’lere anket uygulaması yapılmıştır. Ankette hem kapalı uçlu, hem de açık uçlu sorulara yer verilmiştir. Anket yüz yüze görüşme yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Tesadüfi yöntemle seçilmiş 70 KOBİ’ye gidilmiş, 50 tanesinden yanıt  alınmıştır. Geri dönen anketlerden 3 tanesi, soruların cevaplandırılmasında görülen uyumsuzluklar nedeniyle iptal edilmiştir. Toplamda geri dönüşüm yüzdesi yaklaşık %67’dir.

ii) Veri Analizi

Verilerin girilmesinde ve kodlanmasında SPSS for Windows programından yararlanılmıştır (sürüm 10.0).

1.5. Uygulama Sonuçlarının Değerlendirilmesi

i)Temel Karakteristikler

Şekil 1. Uygulama Yapılan İşletmelerin Sektörel Yapısı